Hansı ölkədə şahmat oynamağınızdan asılı olmayaraq, masaya qoyulan fiqurlar demək olar ki, həmişə eyni görünür: xaçlı şah, tacli vəzir, yarıqlı fil, qüllə şəklində top və at başı. Bu, təsadüf deyil. Bu formanın adı var, tarixi də var: Staunton.
1849-cu ilə qədər: hər ölkənin öz fiqurları
XIX əsrin ortalarına qədər vahid fiqur forması yox idi. Fransada “Regence”, Almaniyada “Selenus” üslubu, İngiltərədə isə başqa variantlar yayılmışdı. Bəzi dəstlərdə fil ilə piyadanı, ya da vəzir ilə şahı ayırmaq çətin idi. Fərqli ölkələrdən olan oyunçular görüşəndə fiqurlara alışmaq oyunun özü qədər vaxt aparırdı.
Yeni dizayn və məşhur ad
1849-cu ilin martında Londonda Nathaniel Cooke yeni fiqur dizaynını qeydiyyata aldı. Dəstləri həmin il Jaques of London şirkəti istehsal etməyə başladı. Dizayn öz adını dövrün ən güclü ingilis şahmatçısı Howard Stauntondan aldı: o, dəsti tövsiyə etdi və hər qutuya onun imzası qoyuldu. Maraqlıdır ki, Staunton özü dizaynın müəllifi olduğunu heç vaxt iddia etməyib — müəlliflik məsələsi bu gün də tarixçilər arasında mübahisəlidir.
Niyə bu forma qalib gəldi?
- Hər fiqur ilk baxışdan tanınır. Şahın xaçı, vəzirin tacı, filin yarığı və atın başı bir-birinə qarışmır.
- Sabitlik. Geniş oturacaq və içinə yerləşdirilən ağırlıq fiquru taxtada möhkəm saxlayır.
- Sadəlik. Artıq bəzək yoxdur — diqqət oyunda qalır.
- İstehsala uyğunluq. Forma tornada yonulmağa rahat idi, buna görə dəstlər tez yayıldı.
Zamanla Staunton forması turnir standartına çevrildi. Bu gün rəsmi yarışlarda istifadə olunan fiqurlar məhz bu ənənənin davamıdır.
Keyfiyyətli Staunton dəstini necə tanımaq olar?
- Ata baxın. At ən çətin yonulan fiqurdur; ustalığın səviyyəsi ilk növbədə onda görünür. Qulaqların, yalın və ağzın aydın işlənməsi yaxşı əlamətdir.
- Ağırlığı yoxlayın. Ağırlıqlı (weighted) fiqurlar əldə daha xoş durur və oyun zamanı asanlıqla aşmır.
- Oturacağa baxın. Altdakı keçə taxtanı cızılmaqdan qoruyur və fiquru səssiz hərəkət etdirir.
- Ölçünü taxtaya uyğun seçin. Fiqurlar xanaya nə sıxılmalı, nə də orada “itməlidir”. Bu barədə ayrıca yazımızda danışmışıq.
Staunton dəsti həm yeni başlayan, həm də təcrübəli oyunçu üçün ən etibarlı seçimdir: onunla öyrəşən göz istənilən turnir masasında özünü evdəki kimi hiss edir.
