Bu gün şahmat saatı olmayan turnir təsəvvür etmək çətindir. Amma bir vaxtlar oyunçular bir gedişi saatlarla düşünə bilirdilər — və bəziləri bundan rəqibini yormaq üçün istifadə edirdi.
Qum saatları dövrü
XIX əsrin ortalarında vaxtı ölçmək üçün qum saatlarından istifadə edilirdi. Bu üsul dəqiq deyildi və hakimlər üçün çox narahat idi, amma ilk dəfə “düşünmə vaxtı məhduddur” fikri şahmata daxil oldu.
1883: ilk mexaniki saatlar
Şahmat saatları turnirdə ilk dəfə geniş şəkildə 1883-cü ildə Londonda istifadə olundu. Mançesterli Thomas Bright Wilson iki saatı bir mexanizmdə birləşdirən ideyanı təklif etdi: bir oyunçunun saatı işləyəndə digərininki dayanır. Bu sadə prinsip bu gün də dəyişməyib.
Rəqəmsal inqilab və Fişer əlavəsi
1970-ci illərdə ilk rəqəmsal şahmat saatları yarandı. Ən böyük dəyişikliyi isə dünya çempionu Bobi Fişer etdi: 1988-ci ildə o, hər gedişdən sonra oyunçuya əlavə saniyələr verən saat üçün patent müraciəti etdi. Bu rejim ilk dəfə 1992-ci ildə Fişer–Spasski matçında istifadə olundu, sonra isə tez bir zamanda bütün dünyaya yayıldı.
Əsas rejimlər — hansı nə üçündür?
| Rejim | Necə işləyir | Kimə uyğundur |
|---|---|---|
| Sadə vaxt (sudden death) | Hər oyunçunun sabit vaxtı var, bitəndə partiya uduzulur | Dostlarla sürətli oyun |
| Fişer əlavəsi (increment) | Hər gedişdən sonra vaxta bir neçə saniyə əlavə olunur | Turnirlər, blits və rapid |
| Gecikmə (delay / Bronstein) | Hər gedişin ilk saniyələri vaxtdan çıxılmır | Vaxt təzyiqini azaltmaq istəyənlər |
Ən çox yayılmış vaxt nəzarətləri
- Blits: 3 dəq + 2 san və ya 5 dəq + 3 san.
- Rapid: 15 dəq + 10 san.
- Klassik: məsələn, ilk 40 gediş üçün 90 dəqiqə, sonra 30 dəqiqə; hər gedişə 30 saniyə əlavə.
Saat seçərkən nəyə baxmaq lazımdır?
- Fişer və gecikmə rejimləri varmı? Turnirə hazırlaşırsınızsa, bu mütləqdir.
- Gediş sayğacı — klassik vaxt nəzarətində 40-cı gedişi izləmək üçün rahatdır.
- Düymələr səssiz və möhkəm olmalıdır: blitsdə saata tez-tez və bərk basılır.
- Batareya — adətən adi AA batareyalar; ehtiyat saxlamağı unutmayın.
Yaxşı saat oyunu dəyişir: vaxtı bölüşdürməyi öyrədir və hər gedişin bir dəyəri olduğunu xatırladır.
